Drzewa a zmiany klimatu - jaką rolę pełnią w ekosystemie?

Wzrost średnich temperatur, częstsze fale upałów, zmiany w rozkładzie opadów czy topnienie lodowców należą do obserwowanych skutków zmian klimatu. W tym kontekście wiele uwagi poświęca się roli lasów i drzew w obiegu węgla, retencji wody oraz funkcjonowaniu lokalnych ekosystemów. Drzewa są ważnym elementem tych procesów, ale ich wpływu nie należy sprowadzać do prostego hasła, że „ratują planetę”. Znaczenie mają gatunek, wiek, warunki siedliskowe, skala zadrzewień oraz sposób zarządzania danym obszarem.

Drzewa i dwutlenek węgla - jak działa obieg węgla?

Podczas fotosyntezy drzewa pobierają z atmosfery dwutlenek węgla, a część zawartego w nim węgla zostaje związana w drewnie, korzeniach, liściach i innych elementach biomasy. Węgiel jest również magazynowany w glebie i materii organicznej znajdującej się w ekosystemie leśnym.

Nie istnieje jednak jedna wartość określająca, ile CO₂ pochłania każde drzewo lub każdy hektar lasu. Wynik zależy między innymi od gatunku, wieku i kondycji drzewostanu, warunków klimatycznych, gleby oraz sposobu użytkowania terenu.

Warto również pamiętać, że las nie jest wyłącznie „magazynem CO₂”. W ekosystemie zachodzą jednocześnie procesy wzrostu, oddychania, rozkładu materii organicznej, pożary i inne zjawiska wpływające na bilans węgla. Dlatego rzeczywisty efekt ocenia się na poziomie całego ekosystemu i w dłuższej perspektywie.

Fotosynteza i produkcja tlenu

Każde drzewo, podobnie jak inne rośliny prowadzące fotosyntezę, pobiera dwutlenek węgla i uwalnia tlen. Intensywność tego procesu zależy jednak od bardzo wielu czynników.

Znaczenie mają między innymi wielkość korony, powierzchnia liści lub igieł, gatunek, dostęp do światła i wody, temperatura oraz pora roku. Z tego względu przeliczanie jednego drzewa na określoną liczbę kilogramów tlenu lub liczbę osób, którym „zapewnia tlen”, jest dużym uproszczeniem.

Dąb, buk czy sosna różnią się tempem wzrostu, budową korony i sezonowym przebiegiem fotosyntezy. Wszystkie są jednak częścią znacznie większego obiegu tlenu i węgla w biosferze.

Drzewa i lokalne chłodzenie

Drzewa mogą wpływać na temperaturę w swoim bezpośrednim otoczeniu poprzez zacienianie oraz ewapotranspirację, czyli proces oddawania wody do atmosfery. Jest to szczególnie istotne w miastach, gdzie powierzchnie takie jak asfalt i beton silnie nagrzewają się w słoneczne dni.

IPCC wskazuje, że drzewa uliczne, parki i inne elementy zielonej infrastruktury mogą zapewniać lokalne chłodzenie i pomagać ograniczać efekt miejskiej wyspy ciepła. Skala tego działania zależy jednak od klimatu, wielkości terenów zielonych, rozmieszczenia drzew, gęstości zabudowy i wielu innych czynników.

Korzenie, korony drzew oraz gleba mogą również uczestniczyć w gospodarowaniu wodą opadową. Drzewa przechwytują część opadu, a niektóre tereny zielone mogą ograniczać szybki spływ powierzchniowy. Nie oznacza to jednak, że każde zadrzewienie automatycznie zapobiega powodziom lub suszy. Efekt zależy od warunków całego obszaru.

Niezwykłe drzewa i ich zdolność do przetrwania

Świat roślin dostarcza wielu przykładów długowieczności i adaptacji do trudnych warunków. Niektóre okazy drzew żyją przez tysiące lat, a inne osiągają imponujące rozmiary.

Przykłady takie jak długowieczne sosny z zachodniej części Ameryki Północnej, stare klonalne systemy korzeniowe świerków czy ogromne sekwoje pokazują, jak zróżnicowane strategie życiowe występują w świecie drzew. Nie oznacza to jednak, że wszystkie gatunki równie dobrze poradzą sobie z szybko zmieniającymi się warunkami klimatycznymi.

Lasy, łąki i oceany - różne elementy obiegu węgla

Lasy są jednym z ważnych lądowych elementów globalnego obiegu węgla. Jednocześnie istotną rolę odgrywają gleby, torfowiska, łąki, tereny podmokłe oraz oceany.

Nie należy jednak porównywać tych ekosystemów wyłącznie na podstawie jednej liczby określającej pochłanianie CO₂. Różnią się one sposobem magazynowania węgla, tempem wymiany gazów oraz podatnością na zmiany temperatury, użytkowanie terenu i inne zaburzenia.

W przypadku lasów szczególne znaczenie ma zachowanie istniejącej biomasy i gleby, ponieważ wycinanie lub degradacja drzewostanów może wpływać na zgromadzone zasoby węgla.

Wielki Zielony Mur - duży projekt, złożone wyzwania

Wielki Zielony Mur to inicjatywa rozpoczęta przez Unię Afrykańską, której celem jest odtwarzanie zdegradowanych terenów w regionie Sahelu. W praktyce projekt obejmuje znacznie więcej niż stworzenie jednego ciągłego pasa drzew - są to między innymi działania związane z odtwarzaniem roślinności, poprawą stanu gleb i wspieraniem lokalnych społeczności.

Tak duże przedsięwzięcia pokazują, że odtwarzanie terenów zdegradowanych nie polega wyłącznie na sadzeniu jak największej liczby drzew. Znaczenie mają warunki wodne, lokalne gatunki, sposób użytkowania ziemi, potrzeby mieszkańców oraz późniejsza pielęgnacja odtworzonych terenów.

Tysiąc drzew posadzonych z inicjatywy Visby

Jesienią 2020 roku w ramach projektu „Czas na Las” z inicjatywy Visby posadzono tysiąc drzew na terenie Parku Narodowego Gór Stołowych. Było to konkretne działanie związane z nasadzeniami na wskazanym obszarze.

Taką inicjatywę warto opisywać poprzez jej rzeczywisty zakres: miejsce, termin, liczbę sadzonek i założenia projektu. Samo posadzenie drzew nie oznacza natomiast automatycznego zrównoważenia emisji, wpływu środowiskowego produktów czy całej działalności przedsiębiorstwa.

Znaczenie nasadzeń można oceniać dopiero w dłuższym okresie, biorąc pod uwagę między innymi przeżywalność sadzonek, ich rozwój i dopasowanie do lokalnego ekosystemu.

Drzewa w miastach - cień, zieleń i przestrzeń publiczna

Drzewa miejskie pełnią wiele funkcji. Zapewniają cień, stanowią element zielonej infrastruktury, tworzą siedliska dla organizmów oraz wpływają na charakter przestrzeni publicznej.

IPCC wskazuje, że zieleń miejska może pomagać ograniczać lokalny stres cieplny, a drzewa mogą również uczestniczyć w pochłanianiu części zanieczyszczeń i gospodarowaniu wodą opadową. Skala efektu zależy jednak od gatunków, wielkości drzew, ich rozmieszczenia, warunków pogodowych i struktury miasta.

Dlatego w planowaniu miejskiej zieleni ważna jest nie tylko liczba nowych sadzonek, lecz również zapewnienie im odpowiednich warunków wzrostu, zachowanie istniejących dużych drzew oraz właściwa pielęgnacja.

Ochrona istniejących lasów i odtwarzanie terenów

Sadzenie drzew jest tylko jednym z elementów działań dotyczących lasów. Równie ważne jest zachowanie istniejących ekosystemów, szczególnie tam, gdzie znajdują się dojrzałe drzewostany, rozbudowane gleby leśne i siedliska wielu gatunków.

Ochrona, odpowiednie gospodarowanie oraz odtwarzanie zdegradowanych terenów mogą pełnić różne funkcje związane zarówno z klimatem, jak i bioróżnorodnością. Skuteczność tych działań zależy jednak od lokalnych warunków i sposobu ich realizacji. IPCC podkreśla, że działania oparte na ekosystemach mogą ograniczać część ryzyk klimatycznych, ale same ekosystemy również są narażone na skutki postępującego ocieplenia.

Edukacja i świadome podejście do informacji o klimacie

Tematy związane z drzewami i klimatem często przedstawiane są za pomocą prostych haseł: „jedno drzewo pochłania określoną ilość CO₂”, „kilka drzew produkuje tlen dla człowieka” czy „posadzenie drzewa neutralizuje emisje”. Takie komunikaty mogą jednak nadmiernie upraszczać złożone procesy przyrodnicze.

Znacznie lepiej patrzeć na drzewa jako część ekosystemów i całego obiegu węgla, wody oraz składników odżywczych. Dzięki temu łatwiej zrozumieć zarówno ich znaczenie, jak i ograniczenia działań polegających wyłącznie na sadzeniu nowych drzew.

Lokalne działania mają konkretny zakres

Sadzenie drzew, ochrona istniejącej zieleni, ograniczanie degradacji terenów czy tworzenie przestrzeni umożliwiających rozwój roślinności to przykłady działań, które można opisywać za pomocą konkretnych efektów i danych.

Nie każde pojedyncze działanie będzie jednak miało zauważalny wpływ na globalny klimat. Dlatego zamiast określać niewielkie inicjatywy jako „ratowanie planety”, warto mówić dokładnie o tym, co zostało wykonane, gdzie i w jakiej skali.

Drzewa a klimat - ważny element większej całości

Drzewa odgrywają ważną rolę w ekosystemach: uczestniczą w fotosyntezie i obiegu węgla, zapewniają siedliska wielu organizmom, wpływają na warunki wodne i mogą lokalnie ograniczać nagrzewanie przestrzeni.

Nie są jednak samodzielnym rozwiązaniem problemu zmian klimatu. Ich znaczenie zależy od skali, miejsca, stanu ekosystemu oraz sposobu zarządzania terenem. Dlatego najlepszym podejściem jest opisywanie konkretnych funkcji drzew i lasów bez przypisywania im efektów, których nie można zagwarantować.